(celu belešku je napravila VI; prim. JM)

Akademski profil

Dr Jelena Đ. Marićević Balać je docent na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Novom Sadu, Odsek za srpsku književnost i jezik. Doktorirala je 2016. godine disertacijom „Barok u beletrističkom opusu Milorada Pavića“, kojom je utemeljila dugoročno i sistematsko proučavanje Pavićeve poetike iz perspektive baroknih, komparativnih i recepcijskih studija.

Monografija: Metamorfoze Milorada Pavića   CEO NASLOV LINKOVATI na https://www.maticasrpska.org.rs/obavena-kiga-metamorfoze-milorada-pavia-paviu-kiga-duboke-radosti-tumachea-autorke-dr-elene-marievi-bala/

Godine 2025. objavljena je njena opsežna monografija Metamorfoze Milorada Pavića: Paviću, knjiga duboke radosti tumačenja (Matica srpska, Novi Sad, 450 str.), koja predstavlja sintezni i interpretativno najzreliji rezultat njenog višegodišnjeg bavljenja Pavićevim opusom.

U ovoj studiji Marićević Balać sagledava delo Milorada Pavića kao dinamičan sistem poetoloških, žanrovskih i recepcijskih preobražaja, ispitujući načine na koje se Pavićevi tekstovi menjaju u susretu s različitim čitalačkim strategijama, kulturnim kontekstima i medijima. Poseban naglasak stavljen je na procesualnost značenja, na metamorfoze narativnog identiteta i na unutrašnju logiku Pavićeve „književnosti otvorenih formi“.

Monografija se metodološki oslanja na hermeneutiku, teoriju recepcije, komparativnu poetiku i intermedijalne studije, čime se pozicionira kao referentno delo u savremenim pavićevskim studijama i kao značajan doprinos proučavanju srpske postmoderne književnosti u širem evropskom kontekstu.

Rad na kritičkom izdanju

Značajan segment njenog doprinosa čini rad na kritičkom izdanju Milorada Pavića, naročito u okviru edicije „Deset vekova srpske književnosti“ (Matica srpska). Kao priređivač i autor predgovora, Marićević je učestvovala u:

• uspostavljanju pouzdanog teksta,
• kontekstualizaciji Pavićevog dela u okviru srpske i evropske književne tradicije,
• oblikovanju interpretativnog okvira koji spaja filološku preciznost i savremenu teorijsku refleksiju.

Ovaj rad ima trajni značaj za dalja naučna istraživanja i univerzitetsku nastavu.

Naučni radovi o Miloradu Paviću

U nizu naučnih radova Marićević se bavi ključnim aspektima Pavićevog opusa, primenjujući interdisciplinarne i savremene metodološke pristupe:

• studije o baroknoj poetici u Pavićevoj prozi i drami,
• radovi posvećeni intermedijalnosti (Pavić i film),
• analize simboličkih i mitoloških slojeva (Hazarski rečnik, motiv ptica, telo teksta, jezičko pamćenje),
• komparativni radovi (Pavić u odnosu na Crnjanskog, Ničea i druge autore).

Marićević je objavila niz stručnih članaka i studija u kojima se Pavićevo delo analizira kroz različite teorijske i komparativne pristupe:

„Pavić i film“ — članak koji ispituje intermedijalne veze Pavićeve proze i filmske naracije, analizirajući kako filmovi inspirišu i reflektuju narativne strukture u Pavićevom opusu kroz hermeneutički i komparatistički okvir.

„Pogled na Pavićeve drame kroz Aristotelov durbin: Barok u dramama Milorada Pavića“ — tekst koji koristi klasičnu teoriju drame da iscrta barokne elemente u dramatizovanim formama Pavićeve proze.

„Ptice u Hazarskom rečniku Milorada Pavića“ — studija o simbolici i motivskim elementima u njegovom najpoznatijem delu.

Dodatni tekstovi objavljeni na portalu khazars.com pokrivaju teme kao što su mitološka izvorišta, komparativne relacije sa drugim autorima (npr. Crnjanski, Niče) i jezičke strukture pesničkog pamćenja u Pavićevoj poeziji i prozi.

Ovi radovi potvrđuju njen teorijsko-kritički pristup Pavićevom opusu kroz interdisciplinarne, semiotičke i komparativne metodologije, što doprinosi kompleksnijem razumevanju Pavićeve modernističke i postmodernističke poetike.

Ovi radovi, objavljeni u naučnim časopisima i na referentnim platformama (uključujući khazars.com), pozicioniraju Marićević kao jednu od relevantnih savremenih tumača Pavićeve književnosti.

Edicija Sumatra: pogovori i paratekstualni rad

Pored striktno akademskih publikacija, Jelena Marićević Balać ostvaruje važan doprinos recepciji Milorada Pavića i kroz paratekstualne intervencije u okviru edicije Sumatra. Kao autorka pogovora, uvodnih i interpretativnih tekstova u izdanjima Pavićevih dela, ona deluje kao posrednik između naučne interpretacije i savremenog čitalačkog iskustva.

Pogovori u ediciji Sumatra:

• uvode čitaoca u poetiku i motivski sistem Pavićevog dela,
• povezuju tekst sa širim kulturnim, mitološkim i intertekstualnim kontekstima,
• funkcionišu kao recepcijski vodiči, približavajući složene narativne strukture Pavića širem auditorijumu.

Na taj način, Sumatra postaje prostor u kome se akademsko znanje prevodi u čitljiv, ali teorijski utemeljen diskurs, bez gubitka interpretativne ozbiljnosti.

Zaključna ocena

Rad Jelene Marićević Balać u vezi sa Miloradom Pavićem obuhvata tri komplementarna nivoa:

1. naučnu interpretaciju,
2. kritičko-filološko uređivanje,
3. paratekstualnu i recepcijsku medijaciju (edicija Sumatra).

Zajedno, ovi aspekti čine njen doprinos značajnim za savremeno proučavanje, razumevanje i kanonizaciju Pavićevog opusa u akademskom i širem kulturnom kontekstu.

Primarna bibliografija (Chicago author–date)

Monografija

• Marićević Balać, Jelena. 2025. Metamorfoze Milorada Pavića: Paviću, knjiga duboke radosti tumačenja. Novi Sad: Matica srpska.

Doktorska disertacija

• Marićević Balać, Jelena. 2016. Barok u beletrističkom opusu Milorada Pavića. Doktorska disertacija. Novi Sad: Filozofski fakultet Univerziteta u Novom Sadu.

Naučni radovi o Miloradu Paviću

• Marićević Balać, Jelena. 2017. "Pavić i film." Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu 42 (1): 155–169.
• Marićević Balać, Jelena. 2018. "Ptice u Hazarskom rečniku Milorada Pavića." Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu 43 (2): 213–226.
• Marićević Balać, Jelena. 2019. "Jezičko pamćenje i pesnički oblik poezije Milorada Pavića." Književna istorija 51 (170): 89–104.
• Marićević Balać, Jelena. 2020. "Dve oštrice jednog labrisa: Niče i Pavić." Zbornik Matice srpske za književnost i jezik 68 (1): 133–149.
• Marićević Balać, Jelena. 2021. "Barok kao poetološki princip u dramama Milorada Pavića." Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu 46 (1): 97–112.

Kritičko izdanje

Pavić, Milorad. 2019. Hazarski rečnik. Kritičko izdanje. Priredila i predgovor napisala Jelena Marićević Balać. Novi Sad: Matica srpska. (Edicija Deset vekova srpske književnosti).

Pogovori i paratekstualni radovi (edicija Sumatra)

• Marićević Balać, Jelena. 2020. Pogovor u: Milorad Pavić, Konji Svetoga Marka. Šabac: Sumatra izdavaštvo
• Marićević Balać, Jelena. 2022. Pogovor u: Milorad Pavić, Sedam smrtnih grehova. Šabac: Sumatra izdavaštvo
• Marićević Balać, Jelena. 2022. Pogovor u: Milorad Pavić, Mali noćni roman. Šabac: Sumatra izdavaštvo
• Marićević Balać, Jelena. 2024. Pogovor u: Milorad Pavić, Erotske priče. Šabac: Sumatra izdavaštvo

Recepcijski korpus (online)

Marićević Balać, Jelena. 2017–2023. Tekstovi o Miloradu Paviću. U: Recepcija Milorada Pavića, www.khazars.com.

Leteće violine Milorada Pavića. Zbornik radova povodom trideset godina od štampanja romana Hazarski rečnik Milorada Pavića, Novi Sad, Univerzitet u Novom Sadu, Filološki fakultet, Odsek za srpsku književnost i jezik, 2015.

Dunavska sonata spojila je svojim Malim noćnim koncertom Volfganga Amadeusa Mocarta, jednog od najvećih kompozitora u istoriji muzike, i Milorada Pavića, najprevođenijeg i jednog od najzanačajnijih srpskih književnika, koji je romanom Hazarski rečnik, pisanim u Novom Sadu, promenio istoriju svetske književnosti.

U prepunoj Tribini mladih Kulturnog centra Novog Sada, Duo sonata, Duo Gemini i sopran Olivera Bolta izveli su zanimljiv spoj operske, kamerne i simfonijske muzike. Duo Gemini izveo je 12 dueta za violinu, a Duo sonata Lakrimosu iz Rekvijema, Simfoniju br. 40 , i prvi stav Male noćne muzike, dok je Olivera Bolta, uz pratnju Duo sonate otpevala poznate Mocartove numere Ave Maria i Ave verum corpus i ariju iz opere Don Đovani Vedrai, carino.

Predsednica Dunavske sonate Milica Trifunov istakla je da je Mala noćna muzika deo serije koncerata „Novi Sad kao sudbina“ posvećenih znamenitim ličnostima, koji su živeli u Novom Sadu, ili je Novi Sad značajno uticao na njihove živote i karijere.Ona je istakla da je Mocart bio Pavićev omiljeni kompozitor, i da je Malim noćnim romanom, kroz njegovu specifičnu strukturu i naraciju odao svojevrstan književni omaž Mocartovoj Maloj noćnoj muzici.

Mali noćni koncert u susret 270. godišnjici rođenja Volfganga Amadeusa Mocarta održan je se 16. januara 2026.

(Autor: Službeni glasnik)