Kuvajtsko izdanje jednog od kanonskih dela svetske ergodičke književnosti

Posle pune 42 godine od prvog objavljivanja, Hazarski rečnik Milorada Pavića konačno je objavljen na arapskom jeziku, u izdanju kuvajtske izdavačke kuće Wasm Publications, u prevodu Mohameda Ajata Hane (Mohammed Ayat Hanna).

Ovim izdanjem Hazarski rečnik dobio je svoj 41. prevod, čime je postao dostupan i čitaocima jednog od najvećih jezičkih, kulturnih i civilizacijskih prostora sveta.

Istovremeno, ovo izdanje ima i snažnu simboličku vrednost. Roman čija je unutrašnja struktura izgrađena na susretu jevrejske, hrišćanske i islamske tradicije, posle 42 godine konačno je progovorio i na jeziku jedne od tih velikih civilizacija.

Put do ovog izdanja trajao je više od četiri decenije.

Iako je roman preveden na četrdeset jezika i odavno zauzeo mesto među najznačajnijim delima savremene svetske književnosti, upravo je objavljivanje na arapskom jeziku predstavljalo jedan od najdužih i najzahtevnijih međunarodnih izdavačkih poduhvata u istoriji ove knjige.

Tokom godina vođeni su brojni razgovori i pregovori sa izdavačima širom arapskog sveta, ali bez uspeha. Tek zahvaljujući dugogodišnjoj saradnji sa turskom agencijom Introtema Translation and Copyright Agency, otvoren je put ka izdavaču u Kuvajtu i realizaciji ovog izuzetnog projekta.

Prvo izdanje Hazarskog rečnika objavljeno je 1984. godine. Četrdeset prvi prevod potvrđuje da Hazarski rečnik i posle više od četiri decenije nastavlja da osvaja nove čitaoce širom sveta.

*

Povodom objavljivanja prvog arapskog izdanja Hazarskog rečnika, književnica Jasmina Mihajlović, naslednica autorskih prava Milorada Pavića, izjavila je:

Na ovo izdanje čekali smo pune četrdeset dve godine. Posle četrdeset prevoda, Hazarski rečnik konačno je progovorio i arapskim jezikom. Za mene ovo nije samo četrdeset prvi prevod. To je potvrda da velika književnost ne poznaje granice i da pronalazi put i tamo gde se činilo da ga nema. Posebno me raduje što knjiga koja je spojila jevrejsku, hrišćansku i islamsku tradiciju danas ulazi upravo u arapski kulturni prostor. Ovo izdanje doživljavam kao jedan od najvažnijih događaja u međunarodnoj recepciji Milorada Pavića u poslednjim decenijama.

Od postmodernizma ka ergodičkoj književnosti

Objavljivanje arapskog izdanja Hazarskog rečnika prilika je da se skrene pažnja na jednu važnu činjenicu koja je u međunarodnoj nauci o književnosti odavno prihvaćena, ali je u Srbiji još uvek nedovoljno poznata.

Danas se Hazarski rečnik u međunarodnoj nauci o književnosti smatra jednim od kanonskih dela svetske ergodičke književnosti.

Pojam ergodička književnost (ergodic literature) uveo je 1997. godine norveški teoretičar Espen J. Aarseth u svojoj kapitalnoj studiji Cybertext: Perspectives on Ergodic Literature.

Naziv potiče od grčkih reči ergon (rad) i hodos (put), a označava književna dela koja od čitaoca zahtevaju aktivno učešće u procesu čitanja. Za razliku od tradicionalnog romana, koji se čita od početka do kraja, ergodička književnost omogućava različite puteve kroz tekst, različite redoslede čitanja i različita značenja.

Za razliku od tradicionalnog romana, u ergodičkom delu čitalac nije samo primalac teksta već i saučesnik u njegovom oblikovanju. Upravo je Hazarski rečnik postao jedan od najpoznatijih primera takvog načina čitanja.

Upravo zbog toga Hazarski rečnik danas zauzima posebno mesto u istoriji svetske književnosti kao jedno od dela koje je najavilo hipertekstualnu, digitalnu i interaktivnu književnost XXI veka.

Milorad Pavić je ovu književnoteorijsku odrednicu prihvatio još za života, smatrajući da ona daleko preciznije opisuje prirodu njegovog književnog postupka od oznake „postmodernizam“.

Nažalost, ovaj pojam još nije dovoljno prisutan u srpskoj univerzitetskoj nastavi i književnoj kritici.

Objavljivanje arapskog izdanja nije samo veliki izdavački uspeh. Ono označava trenutak u kojem Hazarski rečnik ponovo pokazuje da velika književnost nastavlja da osvaja nove jezike, nove čitaoce i nove načine čitanja

Bibliografske informacije

Milorad Pavić
Hazarski rečnik — arapsko izdanje
Prevod: Mohamed Ajat Hana (Mohammed Ayat Hanna)
Izdavač: Wasm Publications, Kuvajt
Prvo arapsko izdanje: 2026.
ISBN: 978-1-961628-66-3

Ovo je prvo arapsko izdanje Hazarskog rečnika i 41. prevod romana na svetske jezike.

Fotografije: ljubaznošću izdavačke kuće Wasm Publications, Kuvajt.

Sajt jasmine Mihajlović nalazi se na adresi https://jasminamihajlovic.com/, na tri jezika: srpskom, engleskom i ruskom. Sadrži sledeće celine: Novosti, Biografija i knjige, Prikazi knjiga, Mediji, Galerija i Blog - koji se može smatrati knjigom koja se stalno dopunjava raznim temama i ciklusima.

Blog, pod nazivom Crtice i sitnice, može se naći zasebno и na adresi: https://www.crticeisitnice.com/

Danas su učenici VI i VII razreda OŠ Braća Baruh, predvođeni svojom nastavnicom istorije Radicom Miljaković Avramović, posetili legat Milorada Pavića, koji se nalazi u blizini škole.

Gospođa Jasmina Mihajlović ih je ugostila, pokazala legat, i ispričala o životu i radu našeg velikog pisca. Deca su pokazala veliko interesovanje za Pavićevo delo, i snimila video u okviru svoj projekta „Putovanje kroz vreme“. Pogledajte ga na YouTube kanalu:

Uz više od 400 prevoda, na 40 jezika, i više od 200 posthumnih izdanja, delo Milorada Pavića i dalje privlači pažnju čitalaca, učenika i istraživača međunarodne književnosti

Milorad Pavić (1929–2009), jedan je od najznačajnijih i najprevođenijih savremenih srpskih pisaca, čija dela imaju trajnu međunarodnu recepciju, a prevedena su na više od 40 jezika. Pored ostalih, na engleski, ruski, francuski, nemački, španski i italijanski, na skandinavske i istočnoevropske, kao i azijske i manje zastupljene jezike poput kineskog, japanskog, korejskog, persijskog, tamilskog. Pavić je posebno poznat po romanu inovativne strukture „Hazarski rečnik”, koji je ovenčan i Ninovom nagradom 1984. godine, a „Njujork tajms” je ovu knjigu uvrstio u sedam najboljih knjiga po izboru urednika, krajem 1988. godine. „Hazarski rečnik” je u Kini proglašen knjigom godine 2014, a francusko luksuzno reizdanje „Hazarskog rečnika” je 2016. godine nagrađeno posebnim priznanjem „Noć knjige”.

Na ove činjenice podseća književnica Jasmina Mihajlović, piščeva supruga, navodeći da ukupan broj nezavisnih prevoda Pavićevih dela, u obliku zasebnih knjiga, prelazi 400 izdanja širom sveta – što uključuje različite romane, zbirke priča i posebna izdanja.

– Pored knjiga, prevodi Pavićevih dela pojavljuju se i kao digitalna izdanja i različite adaptacije za pozorište i operu, što dodatno potvrđuje trajanje njegove prisutnosti u međunarodnoj kulturi. Prevodi Pavićevih dela i njihova posthumna izdanja potvrđuju trajnu globalnu važnost njegovog rada. Uz impresivan broj veći od 400 prevoda, na 40 jezika, i više od 200 posthumnih izdanja, njegovo delo i dalje privlači pažnju čitalaca, učenika i istraživača međunarodne književnosti. Aktivno sam radila na tome da glas jednog od naših najznačajnijih pisaca ostane živ, ne samo u originalu nego i u mnogim kulturama širom sveta – naglašava Jasmina Mihajlović, izražavajući nezadovoljstvo zbog statusa koji Milorad Pavić ima u srpskoj kulturi:

– Pavić je svetski klasik, a u Srbiji, i posle smrti, od koje je prošlo 16 godina, nije predstavljen i upamćen onako kako zaslužuje. Spomenik na Tašmajdanu postavio mu je Azerbejdžan, spomen-bista na kući u kojoj je živeo uz velike muke stavila je Rusija. Jedini „trag” u rodnoj zemlji je biblioteka sa njegovim imenom na novosadskom Filozofskom fakultetu, gde je bio profesor i jedno vreme dekan. A Milorad Pavić se rodio i preminuo u Beogradu. Ne postoji nagrada sa njegovim imenom, nijedna škola, knjižara ili biblioteka u Srbiji ne nosi njegovo ime; nema nikakvog književnog panela, edicije, bilo koje manifestacije koji bi povremeno podsećali na to da je Srbija imala, i ima, Milorada Pavića. U srpskim pozorištima posthumno su izvedene dve amaterske predstave (balet u Narodnom pozorištu, po motivima „Hazarskog rečnika” – izveli su Slovenci), dok je u tom periodu bukvalno širom sveta bilo deset profesionalnih i spektakularnih pozorišnih predstava. U Beogradu jedna zabačena uličica na periferiji nosi njegovo ime – objašnjava Jasmina Mihajlović.

Po njenim rečima, posle Pavićeve smrti 2009. godine, njegova književnost je ostala živa kroz kontinuirana izdanja i prevode. Tokom perioda od 2009. do 2025. godine, objavljeno je više od 200 posthumnih izdanja njegovih dela u zemlji i inostranstvu. Ova izdanja uključuju: nova štampana izdanja i reizdanja romana i zbirki priča, prevode na različite jezike, elektronska i audio izdanja i posebne bibliografske edicije.

– Bez sujete mogu da kažem da sam bila aktivni čuvar međunarodnog života Pavićevih knjiga posle njegove smrti. Moja uloga obuhvata ključne aktivnosti u vezi sa posthumnim izdanjima i prevodima, kao što su: koordinacija sa prevodiocima i izdavačima u zemlji i inostranstvu, nadzor uredničkog procesa i produkcije prevodnih izdanja, logistička i pravna podrška u realizaciji izdanja, iniciranje i podržavanje objavljivanja novih verzija i adaptacija. Zahvaljujući mojoj posvećenosti, Pavićeva dela su ostala prisutna i dostupna novim generacijama čitalaca širom sveta i u Srbiji. Proširila sam broj prevoda u zemljama koje nisu bile prisutne za njegovog života. Doprinela sam tome da Pavićev književni glas nastavi da se čuje i širom sveta, ne samo kao istorijski, već i kao živi književni fenomen. Uređujem trojezični sajt www. khazars.com (koristan kako izdavačima, tako i naučnicima, a, naravno, i običnim čitaocima). Starateljka sam nad Legatom Milorada Pavića u Beogradu – zapaža Jasmina Mihajlović.

Ovom prilikom naša sagovornica ukazuje na to koliko je teško objaviti prevod neke knjige srpskog autora u prevodu na strane jezike i zbog toga što je Srbija među malobrojnim zemljama u Evropi koje nemaju književnu agenciju.

– Za života, Pavić je imao agenture u Francuskoj i Švajcarskoj, ja sam, pak, jedno kratko vreme imala književnog agenta u Italiji (sve do kovida), a trenutno mene (i Pavića) zastupa jedna turska agencija, ali samo za zemlje bivšeg Sovjetskog Saveza i za Daleki istok. Agenti uzimaju 20 odsto od zarade, za svaku knjigu. Kad vam se obrati izdavač sa predlogom za objavljivanje nekog dela pa do prvih primeraka prođe oko pola godine. Pre ih je bilo deset, a sada samo pet, ili tek dva primerka. Srpska carina, kad stigne pošiljka, divljački otvara paket sa knjigama, često ih oštećujući. Onda mi ta ista carina traži novac za carinjenje tih pet knjiga i prinuđena sam da im objašnjavam da sam oslobođena carine po srpskom zakonu. Avans za knjigu izdatu u Evropi, kreće se između 500 i hiljadu evra. Ali, on se brzo „istopi” uz plaćanja raznih nameta i provizija – objašnjava Jasmina Mihajlović.

Otkriva nam i zanimljiva iskustva u vezi sa svojom ulogom književnog agenta, suočavajući se i sa političkim i ideološkim zabranama vezanim za Pavićevo delo.

– Najgori platioci su zemlje EU, najbolji – zemlje Dalekog istoka: Japan, Koreja, Kina. Sa Rusima imam najviše profesionalnih problema, sa Kinezima najmanje. Pred početak rata Rusije sa Ukrajinom, desila se unikatna neprijatnost, jer su štampali kao piratska izdanja ukupno 16 Pavićevih dela. Inače, problem sa piraterijom je neprekidan. Stalno moram da intervenišem na „Jutjubu”, ili oko audio-izdanja, i pre svega elektronskih knjiga. Suočila sam se i sa rukom cenzurom. Tražili su da se izbaci rečenica iz priče pisane sedamdesetih godina prošlog veka, zato što ima gej prizvuk! A za originalni naslov jedne rane Pavićeve zbirke priča „Gvozdena zavesa”, tražili su promenu naslova. Islamske zemlje sakate „Hazarski rečnik”, pošto izbacuju integralni deo knjige, a reč je o „Žutoj knjizi” – jevrejskoj. Kada je reč o kineskim prevodiocima, sa njima najviše radim, jer oni upoređuju englesko, rusko i francusko izdanje, da bi dobili što verniji prevod. Sa srpskim ne stoje dobro, jer je katedra za srbistiku ukinuta u Kini, ostala je samo katedra za kroatistiku. Ovo je inače opšti problem, zbog toga što nismo sačuvali svoje katedre, a sve su ih preuzeli Hrvati – zaključuje naša sagovornica.

Izvor: Politika, 1. februar, 2026, Marina Vulićević

Izvor: Politika, 15. фебруар 2026.