The 41st Translation Opens a New Chapter in the Global Reception of Milorad Pavić

Forty-two years after its first publication, Milorad Pavić's Dictionary of the Khazars has finally been published in Arabic, in a translation by Mohammed Ayat Hanna, released by Wasm Publications in Kuwait.

With this edition, Dictionary of the Khazars reaches its 41st translation, becoming available to readers throughout one of the world's largest linguistic and cultural communities.

The publication carries a profound symbolic significance. A novel whose very architecture is built upon the encounter of Jewish, Christian, and Islamic traditions has now entered the Arabic-speaking world, completing a literary journey that has lasted more than four decades.

The road to this edition was exceptionally long.

Although Dictionary of the Khazars has been translated into forty languages and has long been recognized as one of the landmark works of contemporary world literature, publication in Arabic proved to be one of the most challenging international publishing projects in the history of the novel. Numerous negotiations with publishers throughout the Arab world took place over many years before the project was finally realized through the long-standing cooperation with Introtema Translation and Copyright Agency, which facilitated the agreement with the Kuwaiti publisher.

Originally published in 1984, Dictionary of the Khazars continues to find new readers around the world, reaffirming its place among the most influential literary works of the late twentieth century.

*

Commenting on the publication of the Arabic edition, Jasmina Mihajlović, writer and holder of the literary rights of Milorad Pavić's estate, said:

"We waited forty-two years for this edition. After forty previous translations, Dictionary of the Khazars has finally found its voice in Arabic. For me, this is much more than the forty-first translation. It is proof that great literature transcends borders and ultimately finds its way where it once seemed impossible. I am especially moved that a novel bringing together Jewish, Christian, and Islamic traditions has now become part of the Arabic cultural world. I consider this edition one of the most important milestones in the international reception of Milorad Pavić's work in recent decades."

From Postmodernism to Ergodic Literature

The publication of the Arabic edition also offers an opportunity to highlight an important shift in the international understanding of Milorad Pavić's work.

Today, Dictionary of the Khazars is widely regarded as one of the canonical works of world ergodic literature.

The concept of ergodic literature, introduced by Norwegian literary theorist Espen J. Aarseth in his landmark study Cybertext: Perspectives on Ergodic Literature (1997), describes literary works that require non-trivial effort from readers in order to traverse the text. Rather than following a single linear sequence, such works invite multiple reading paths, alternative structures, and active participation by the reader.

Within this theoretical framework, Dictionary of the Khazars has become one of the foundational works of ergodic fiction and is frequently discussed as an important precursor to hypertext literature, digital fiction, and interactive narrative.

Milorad Pavić himself welcomed this critical reappraisal during his lifetime, recognizing that the concept of ergodic literature described the architecture of his novels more precisely than the broader label of postmodernism.

With its 41st translation and its long-awaited Arabic edition, Dictionary of the Khazars continues to demonstrate that literary innovation knows neither linguistic nor cultural boundaries.

By entering the Arabic-speaking world, the novel has now become part of all three great cultural traditions that constitute its own narrative universe, reaffirming its enduring place in world literature.

Editor's Note

Bibliographical Information

Milorad Pavić
Dictionary of the Khazars – Arabic Edition

Translator: Mohammed Ayat Hanna

Publisher: Wasm Publications, Kuwait

First Arabic Edition: 2026

ISBN: 978-1-961628-66-3

Images courtesy of Wasm Publications, Kuwait.

Jasmina Mihajlovic's website is located at https://jasminamihajlovic.com/, in three languages: Serbian, English and Russian. It contains the following sections: News, Biography and Books, Book Reviews, Media, Gallery and Blog - which can be considered a book that is constantly supplemented with various topics and cycles.

The blog, called Dashes and Little Things, can be found separately at: https://www.crticeisitnice.com/

Danas su učenici VI i VII razreda OŠ Braća Baruh, predvođeni svojom nastavnicom istorije Radicom Miljaković Avramović, posetili legat Milorada Pavića, koji se nalazi u blizini škole.

Gospođa Jasmina Mihajlović ih je ugostila, pokazala legat, i ispričala o životu i radu našeg velikog pisca. Deca su pokazala veliko interesovanje za Pavićevo delo, i snimila video u okviru svoj projekta „Putovanje kroz vreme“. Pogledajte ga na YouTube kanalu:

Uz više od 400 prevoda, na 40 jezika, i više od 200 posthumnih izdanja, delo Milorada Pavića i dalje privlači pažnju čitalaca, učenika i istraživača međunarodne književnosti

Milorad Pavić (1929–2009), jedan je od najznačajnijih i najprevođenijih savremenih srpskih pisaca, čija dela imaju trajnu međunarodnu recepciju, a prevedena su na više od 40 jezika. Pored ostalih, na engleski, ruski, francuski, nemački, španski i italijanski, na skandinavske i istočnoevropske, kao i azijske i manje zastupljene jezike poput kineskog, japanskog, korejskog, persijskog, tamilskog. Pavić je posebno poznat po romanu inovativne strukture „Hazarski rečnik”, koji je ovenčan i Ninovom nagradom 1984. godine, a „Njujork tajms” je ovu knjigu uvrstio u sedam najboljih knjiga po izboru urednika, krajem 1988. godine. „Hazarski rečnik” je u Kini proglašen knjigom godine 2014, a francusko luksuzno reizdanje „Hazarskog rečnika” je 2016. godine nagrađeno posebnim priznanjem „Noć knjige”.

Na ove činjenice podseća književnica Jasmina Mihajlović, piščeva supruga, navodeći da ukupan broj nezavisnih prevoda Pavićevih dela, u obliku zasebnih knjiga, prelazi 400 izdanja širom sveta – što uključuje različite romane, zbirke priča i posebna izdanja.

– Pored knjiga, prevodi Pavićevih dela pojavljuju se i kao digitalna izdanja i različite adaptacije za pozorište i operu, što dodatno potvrđuje trajanje njegove prisutnosti u međunarodnoj kulturi. Prevodi Pavićevih dela i njihova posthumna izdanja potvrđuju trajnu globalnu važnost njegovog rada. Uz impresivan broj veći od 400 prevoda, na 40 jezika, i više od 200 posthumnih izdanja, njegovo delo i dalje privlači pažnju čitalaca, učenika i istraživača međunarodne književnosti. Aktivno sam radila na tome da glas jednog od naših najznačajnijih pisaca ostane živ, ne samo u originalu nego i u mnogim kulturama širom sveta – naglašava Jasmina Mihajlović, izražavajući nezadovoljstvo zbog statusa koji Milorad Pavić ima u srpskoj kulturi:

– Pavić je svetski klasik, a u Srbiji, i posle smrti, od koje je prošlo 16 godina, nije predstavljen i upamćen onako kako zaslužuje. Spomenik na Tašmajdanu postavio mu je Azerbejdžan, spomen-bista na kući u kojoj je živeo uz velike muke stavila je Rusija. Jedini „trag” u rodnoj zemlji je biblioteka sa njegovim imenom na novosadskom Filozofskom fakultetu, gde je bio profesor i jedno vreme dekan. A Milorad Pavić se rodio i preminuo u Beogradu. Ne postoji nagrada sa njegovim imenom, nijedna škola, knjižara ili biblioteka u Srbiji ne nosi njegovo ime; nema nikakvog književnog panela, edicije, bilo koje manifestacije koji bi povremeno podsećali na to da je Srbija imala, i ima, Milorada Pavića. U srpskim pozorištima posthumno su izvedene dve amaterske predstave (balet u Narodnom pozorištu, po motivima „Hazarskog rečnika” – izveli su Slovenci), dok je u tom periodu bukvalno širom sveta bilo deset profesionalnih i spektakularnih pozorišnih predstava. U Beogradu jedna zabačena uličica na periferiji nosi njegovo ime – objašnjava Jasmina Mihajlović.

Po njenim rečima, posle Pavićeve smrti 2009. godine, njegova književnost je ostala živa kroz kontinuirana izdanja i prevode. Tokom perioda od 2009. do 2025. godine, objavljeno je više od 200 posthumnih izdanja njegovih dela u zemlji i inostranstvu. Ova izdanja uključuju: nova štampana izdanja i reizdanja romana i zbirki priča, prevode na različite jezike, elektronska i audio izdanja i posebne bibliografske edicije.

– Bez sujete mogu da kažem da sam bila aktivni čuvar međunarodnog života Pavićevih knjiga posle njegove smrti. Moja uloga obuhvata ključne aktivnosti u vezi sa posthumnim izdanjima i prevodima, kao što su: koordinacija sa prevodiocima i izdavačima u zemlji i inostranstvu, nadzor uredničkog procesa i produkcije prevodnih izdanja, logistička i pravna podrška u realizaciji izdanja, iniciranje i podržavanje objavljivanja novih verzija i adaptacija. Zahvaljujući mojoj posvećenosti, Pavićeva dela su ostala prisutna i dostupna novim generacijama čitalaca širom sveta i u Srbiji. Proširila sam broj prevoda u zemljama koje nisu bile prisutne za njegovog života. Doprinela sam tome da Pavićev književni glas nastavi da se čuje i širom sveta, ne samo kao istorijski, već i kao živi književni fenomen. Uređujem trojezični sajt www. khazars.com (koristan kako izdavačima, tako i naučnicima, a, naravno, i običnim čitaocima). Starateljka sam nad Legatom Milorada Pavića u Beogradu – zapaža Jasmina Mihajlović.

Ovom prilikom naša sagovornica ukazuje na to koliko je teško objaviti prevod neke knjige srpskog autora u prevodu na strane jezike i zbog toga što je Srbija među malobrojnim zemljama u Evropi koje nemaju književnu agenciju.

– Za života, Pavić je imao agenture u Francuskoj i Švajcarskoj, ja sam, pak, jedno kratko vreme imala književnog agenta u Italiji (sve do kovida), a trenutno mene (i Pavića) zastupa jedna turska agencija, ali samo za zemlje bivšeg Sovjetskog Saveza i za Daleki istok. Agenti uzimaju 20 odsto od zarade, za svaku knjigu. Kad vam se obrati izdavač sa predlogom za objavljivanje nekog dela pa do prvih primeraka prođe oko pola godine. Pre ih je bilo deset, a sada samo pet, ili tek dva primerka. Srpska carina, kad stigne pošiljka, divljački otvara paket sa knjigama, često ih oštećujući. Onda mi ta ista carina traži novac za carinjenje tih pet knjiga i prinuđena sam da im objašnjavam da sam oslobođena carine po srpskom zakonu. Avans za knjigu izdatu u Evropi, kreće se između 500 i hiljadu evra. Ali, on se brzo „istopi” uz plaćanja raznih nameta i provizija – objašnjava Jasmina Mihajlović.

Otkriva nam i zanimljiva iskustva u vezi sa svojom ulogom književnog agenta, suočavajući se i sa političkim i ideološkim zabranama vezanim za Pavićevo delo.

– Najgori platioci su zemlje EU, najbolji – zemlje Dalekog istoka: Japan, Koreja, Kina. Sa Rusima imam najviše profesionalnih problema, sa Kinezima najmanje. Pred početak rata Rusije sa Ukrajinom, desila se unikatna neprijatnost, jer su štampali kao piratska izdanja ukupno 16 Pavićevih dela. Inače, problem sa piraterijom je neprekidan. Stalno moram da intervenišem na „Jutjubu”, ili oko audio-izdanja, i pre svega elektronskih knjiga. Suočila sam se i sa rukom cenzurom. Tražili su da se izbaci rečenica iz priče pisane sedamdesetih godina prošlog veka, zato što ima gej prizvuk! A za originalni naslov jedne rane Pavićeve zbirke priča „Gvozdena zavesa”, tražili su promenu naslova. Islamske zemlje sakate „Hazarski rečnik”, pošto izbacuju integralni deo knjige, a reč je o „Žutoj knjizi” – jevrejskoj. Kada je reč o kineskim prevodiocima, sa njima najviše radim, jer oni upoređuju englesko, rusko i francusko izdanje, da bi dobili što verniji prevod. Sa srpskim ne stoje dobro, jer je katedra za srbistiku ukinuta u Kini, ostala je samo katedra za kroatistiku. Ovo je inače opšti problem, zbog toga što nismo sačuvali svoje katedre, a sve su ih preuzeli Hrvati – zaključuje naša sagovornica.

Izvor: Politika, 1. februar, 2026, Marina Vulićević

Извор : Политика, 15. фебруар 2026.